Folja minn djarju Peruvjan

Sfurzajt ruħi ‘l barra mis-sħana tas-sodda, u qbadt il-feltpen u dan il-pitazz stess, fuq din il-mejda tal-injam li tiċċaqlaq ħafna jiena u nikteb, u li mgħottija bi tvalja bil-kuluri tipiċi tal-Inka.

Fuq rasi għandi saqaf taż-żingu.  L-injam tal-art mhux qed eżatt imwaħħal waħda mal-oħra u ħadt ħsieb i nilbes il-karkur, għax hawn xi erba’ msiemer li mhux imwaħħlin kompletament u għadhom ftit ‘il barra.  Għandi żewġ twieqi li jagħtu għall-ispettaklu ta’ barrra, foresta aktar milli muntanja imma li qiegħda f’altitudni għolja u għalhekk skont Josias ma tistax tissejjaħ ġungla.  It-twieqi la jinfetħu u lanqas jingħalqu għax tal-plastik (mhux ċar wisq), imwaħħlin b’pinnijiet ftit ħoxnin.  Taħt it-twieqi, hemm qasab imwaħħal waħda fejn l-oħra u ovvjament billi huma tondi  naturalment raffi, tgħaddi sew l-arja kiesħa minn bejniethom.

Fil-fatt malli ħriġt mis-sħana tas-sodda ilbist par kalzetti ħoxnin u tleflift daqs li kieku sejjer barra, sal-ġakketta l-ħoxna l-ħadra u dik li nilbes ma’ għonqi flok xalpa xeddejt.

Illum terraqna ħafna.  Qomt fl-erbgħa ta’ filgħodu għax irqadt qabel it-tmienja.  Lgħabt logħba sudoku għall-irdoss u d-dawl tal-head torch, li wara siegħa u fl-aħħar żewġ numri ndunajt li kelli żball.  Ftit tmattir, lestejt il-basket u li rrealizzajt li tqil aktar milli kont qed naħseb.  Bl-ilma b’kollox naħseb qbiżt l-għaxar kilos.  U llum, imma għal-lum biss, se jkolli nġorru.  Wara kolazzjon kbir mhux ħażin, tlaqna ftit wara s-sitta u nofs.  Bdejna b’telgħa wieqfa għax ridna nilħqu ponta ‘il fuq l-erbat’elef metru sew.  Minn ħin għall-ieħor Josias beda joffrili biex jeħodli l-basket tqil għax tiegħu kien ħafif, imma jien ovvjament irrifjutajt. Ħadna ntervall ċkejken u komplejna naffrontaw it-tlajja ‘l fuq.

Offrieli biex nieqfu aktar minn darba imma jien nippreferi li ma nkissrux il-momentum u li nieqfu mill-anqas.  Imma ftit wara tlabtu jien għal intervall.  Għal mument waħħalt fil-kolazzjon kbir li ħadna u li mxejna fuqu mill-ewwel.  Dak żgur ma għenx, imma s-sensazzjoni kienet bħal dik ta’ meta missejt ma’ xi ħaġa u t-tabib kien qalli li din il-ħaġa misterjuża, jiena allerġika għaliha.

Bdejt inħoss bħal ħruq fl-istonku u ftit uġiegħ f’dahri u anke għajnejja ħassejthom ftit jiġġebdu.  Waqafna, u bdejt nistejqer, anke jekk għal ftit sekondi ħassejtni ftit agħar, u bdejt nibża’ li l-altitudni għolja qed tagħmel tagħha.

Josias imma ma ndunax, tant li staqsieni biex inkomplu, imma jien tlabtu ħames minuti oħra.

Għaddew il-ħames minuti, u issa l-unika problema jew sfida saret ir-rotta wieqfa daqs tavlun li ma tistax tieħu wisq spazju.  L-arja minn barra kiesħa u l-għaraq ma’ dahri.  L-ingwanti kont neħħejthom hekk kif kont ħassejt dak l-attakk ċkejken u beda jdejjaqni kollox.  Imma issa bdejna nlaħħqu u naqbżu trekkers oħra u għad-disgħa u għoxrin wasalna fejn ridna naslu, skont it-tabella, 4,620 metru ‘l fuq mill-baħar.  Meta nkunx fih jew qribu, nogħla kemm nista’ minnu.

Ħadna erba’ ritratti flimkien u issa t-triq li baqa’ wara din il-ponta kollha għan-niżla fejn kull qaddis jgħin, imma fejn l-irkupptejn jirtgħodu xi ftit.

L-isfel sibna ftit kenn u waqafna għall-ikla li konna qed inġorru magħna – biċtejn tiġieġ u ħaxix immarinat.  Jien ħadt biċċa waħda biss tat-tiġieg għax kont għadni qed nibża’ ftit.  L-għadam ta’ Josias tajnieh lil kelb kannella li kien hemm.  Inżilna ftit aktar l-isfel u bdejna nidħlu aktar fil-foresta, f’aktar umdita’, temperatura aktar baxxa u spettaklu tan-natura differenti.  Immaġina abiss fond b’eluf ta’ metri, imma flok swidija, ħdura, u bis-sħab qisu l-għatu tal-abbiss.

Komplejna nimxu, u naħseb li bdejt ngħejja, tant li f’ħin minnhom ħadt ġebla u kważi tellfitni l-bilanċ kollu, u  aħfirli, imma bdejt inħoss l-affarijiet ftit tedjanti.  Ir-realta’ kbira kienet li kont qed nimmisja l-arloġġ li jtini eżatt kemm il-kilometru għamilt u kemm baqa’.  Kont qed nimmisja l-kontroll totali.

Josias raġel u gwida mill-aħjar imma qisu m’għandux sens daqstant preċiż tad-distanzi.

L-aħħar ftit tat-triq sibt rifuġju f’li ngħodd kull pass, u tgħallimt li f’niżla nagħmel 110 pass kull minuta, u f’telgħa daqs ħamsa u tmenin.  F’wita ma nafx kemm nagħmel għax ma kienx hemm.

Iddeċidejt li baqgħalna mal-4,000 pass skont kif ikkalkula Josias, imma lħaqt għoddejt elf biss meta wasalna, bl-arloġġ jaqra s-siegħa u nofs u ħamsa, u li skont il-programm kellna naslu għall-ħamsa.

Laqgħetna xwejħa Peruvjana, b’kappell iswed, b’xagħarha minn wara malji, jingħaqdu t-tnejn, mingħajr wisq tbissim, u kliem Spanjol għax taf kważi biss bil-Quecha.

Il-kuluri Inkjani u s-sens ta’ sodisfazzjon pattew.

Lucy Min

Lucy mhi ħadd speċjali u la mhi xejn speċjali, ovvja li kważi ħadd ma jafha.  Lucy hija waħda minn dawk li fil-folla ma tispikkax, wiċċ li sempliċiment jgħin biex ir-ritratt ta’ fuq għajnejk jew ta’ fuq l-iskrin ma jħalliex partijiet vojta, bħal kif jagħmlu l-extras f’xi film.  La hija daqstant plaċida, l-istorja tagħha ma tistax tkun tiswa aktar mill-erba’ karti li miktuba fuqha.

Imma l-istorja ta’ Lucy, li Lara Calleja tatha l-ħajja b’xi mod ħadmet.

Billi ma telgħetx muntanji għoljin, billi ma tmexxix kumpaniji ta’ miljun ruħ, u billi m’għandiex miljuni wara isimha Lucy xorta għandha storja li żżommok u li fuq kollox tista’ tirrelata magħha.

Storja miktuba b’ċertu sempliċità, sentenza qasira wara oħra.  Huwa monologu, fejn in-narratriċi hija l-karattru prinċipali u kull karattru li daħal fl-istorja dejjem rajnieh mil-lenti ta’ Lucy, bħal kif inhi wara kollox il-ħajja.  Kull ħaġa li nagħmlu jew tiġrilna nterpretat minnha nfusna, għax lilna ġara u aħna nafu xi nħossu fuq dak, fuq dik, fuq dawk is-sitwazzjonijiet.

L-istorja kultant ikollha bżonn sfond mużikali kemxejn melankolika jew depressiva fejn il-Joy Division pereżempju jistgħu jkunu idejali biss kuntrarju għal Ian Curtis, Lucy dejjem hemm fiha ċertu tama, u meta l-bibien dehru magħluqin u t-toroq ma jagħtu għal imkien għax wara kollox triq ma tiċċaqlaqx, afdat f’saqajha biex tasal x’imkien.

U aktar milli moħħha fejn se tasal, moħħha fil-vjaġġ innifsu.

Elfejn u ħmistax

X’nista’ ngħid fuqek ja elfejn u ħmistax?

L-ewwel ħaġa li niftakar fik mhux fejn kont meta daqqew l-aħħar tokki tal-2014 u dħalt inti.  Jiena dak il-ħin kont f’soddti, b‘qalbi ttektek bl-istess mod kajman tal-arloġġ.  Dan l-aħħar, fi ljieli bħal dawn sirt napprezza wisq il-wens ta’ dari u tiegħi nnifsi.

L-ewwel ħaġa li niftakar mill-elfejn u ħmistax hi għodwa fl-ewwel Ħadd tagħha fejn is-sema kien griż u r-riħ jonfoħ bl-istess determinazzjoni ta’ anzjan li għalaq mitt sena u għandu mitt xemgħa quddiemu.  Kont liebes is-soltu xorz iswed u flokk taċ-ċingi ċelest.  Xahar qabel kont għamilt l-aħjar ħin tiegħi f’Birkirkara imma dakinhar mal-kosta ta’ Buġibba ma kontx hemm.  Ir-riħ ħallejtu jeħodni daqs li kieku kont ħamiema xwejħa tipprova ttir, minkejja li saqajja kienu mal-art u mhux suppost ġejt affetwat daqshekk.  Il-ġurnata ta’ qabel, wara ħafna somom u niċċekja ‘l hinn u ‘l hawn kont aċċettajt li aħjar ma mmur xejn il-Perú, u dik il-għodwa ħassejtni mirbuħ.  L-għaxar kilometri ta’ dakinhar dehru għolja waħda tal-Magħtab u domt ħafna aktar mis-soltu biex neħlishom.

Imma u mbgħad l-affarijiet tranġaw. 

Skoprejt lil José Saramago, lil Hisham Matar u dak li darba deher vjaġġ fejn id-destinazzjoni qisu orizzont li timxi kemm timxi jibqa’ ‘l bogħod issa beda jħoss ix-xemx fuqu, u f’ġimgħa f’April Sharon u l-Kunjata sar ktieb stampat li stajt naqbad b’idejn imriegħda, rrealizzajt li rġiel jeżistu tassew, iltqajt ma’ min kien saħħarni, u għal darba f’St James Cavalier, il-Belt ma kontx biss parti minn udjenza.

Il-vjaġġi ma kienux biss metaforiċi.  Għal xi żmien f’Ġunju terraqt biss bejn raħal u ieħor fi Spanja f’ partijiet tal-imsejjaħ Camino de Santiago u dik li kellha tkun btala ċkejkna saret appuntament miegħi nnifsi biex minn żmien għal żmien, jien u t-triqat tal-kampanja Spanjola nitwaħħdu flimkien u nħalli kollox iħabbat warajja.

F’ġurnata minnhom fil-kaxxa tal-ittre sibt invit li mlieni ferħ u Inizjamed u l-Festival Mediterranju tal-Letteratura ma baqawx għaqda u avveniment li nammira mill-bogħod imma għaqda u avveniment li nista’ ntihom il-ftit tiegħi.

Tlajt tarġa fejn inqatta’ tmien siegħat kuljum, ħriġt mill-qoxra li kont rabbejt u kif rajna mill-Brikkuni f’dik il-lejla intimà fit-Teatru Manoel, il-bidla sabiħa ħafna u kultant tkun qed tibża’ mill-babaw li jeżisti daqs kemm eżistew imperi li riedu lill-kolonji tagħhom aħjar minnhom.

Bħal qabel qomt fuq saqajja ħafna qabel titħajjar tittewweb ix-xemx u ġrejt f’toroq meta l-parti l-kbira tal-karozzi jkunu għadhom fil-garaxxijiet jew ipparkjati mal-ġenb flok idaħħnu fit-toroq.

Komplejt inħossni kuntent inkun parti mill-Integra, u kull nhar ta’ Tlieta filgħaxija tajt ftit minn ilsieni u rċivejt ħafna mingħand min iċ-ċirkostanzi jew il-ħolm tiegħu bagħtuh fuq din il-blata, wara li baħħar fuq dgħajsa mingħajr kaptan mitluqa għal riħha.  F’mumenti, ħassejtni l-istramb jew il-Ġaħan tar-raħal, qed niġġieled ġlieda mitlufa, għajnejja mhux f’wiċċi, għax kull min jaqbad dgħajsa qed jagħmel hekk biex jerda’ mit-taxxi ta’ fejn sejjer, jew biex wara jumejn hemm jibda jispara lejn kull min hu ta’ rieda tajba.  U li s-Sudaniżi wara jumejn l-Awstralja mingħajr qatt ma ħadmu jilbsu Prada biss.

L-elfejn u sittax se ġġib aktar mistoqsijiet.  Se ġġib aktar tweġibiet u esperjenzi.  Il-Perú issa m’għadux ‘il bogħod u għandi data għal miegħu.  Il-Camino de Santiago se jitkompla.

U fl-ewwel Ħadd, se nkun liebes l-istess xorz iswed u flokk taċ-ċingi blu, u filgħaxija mmur għal kunċert u ftit poeżija li mhix kapriċċ imma bżonn.

Greċja

Fi Plaka, ftit wara li qabżu nofsinhar, mixja ‘l bogħod mill-Akropolis, ix-xemx qed ittektek bil-mod qisha qed tisfida lil Novembru, u t-taverni jidhru għandhom erba’ min-nies mhux ħażin. 

Hemm turist ġinġer miexi ma’ martu, u smajtu jgħidilha, ‘kollox l-istess baqa’ hawn.  Fi kriżi u kulħadd jiekol barra.’

Imma l-erba’ taverni mimlija forsi kellhom mitt ruħ bejniethom.  Ateni waħedha għandha popolazzjoni ta’ erba’ miljuni.

Fuq il-metro, fl-istazzjon ta’ Piraeus tibda jew tispiċċa t-tieni linja minn tlieta ta’ Ateni.  Il-vagun fih erba’ nies mhux ħażin imma kulħadd qed bilqiegħda.  Jien qed bilqiegħda wkoll u quddiemi hemm żewġ nisa jitkellmu, donnhom ġejjin lura minn ġurnata xogħol.

It-tnejn xagħarhom xi ftit fl-isfar imma ġildhom tittimbrahom bħala Griegi.  Waħda minnhom għandha mowbajl f’idejha antik, minn dawk li l-batterija tagħhom twassal ġimgħa sħiħa neqsin xi siegħa.  Tal-oħra mhux daqstant.  Tidher li waħda qiegħda titkellem u l-oħra tisma’ u kultant toffrilha x’taħseb.

Naħseb qed tgħidilha fuq ma’ min qiegħda bħalissa.

Li ma tantx ikun id-dar.

Li jħobb il-ħbieb wisq.

Rari joħroġha tiekol.

Imma kultant jgħidilha kelma u jġibha għarkupptejha quddiemu, u jnessieha kollox.

L-oħra, l-matura tidher qed tgħidilha, ħu deċiżjoni, poġġielu ħwejġu f’kaxxa u għidlu li darek u ġismek mhux lukanda.

Wiċċha jimtela b’aktar dieqa.  Imma u mbgħad jidħol messaġġ f’tal-matura u t-tnejn jaqrawh flimkien.

U jitbissmu, u aktar milli jimtlew ferħ, jieħdu r-ruħ.

Fl-istazzjon ta’ Monastiraki jinżlu.

Ta’ ħdejja xi daqsi u hekk kif niżlu, lissen xi ħaġa lejja bil-Grieg.

Għamiltlu sinjal b’rasi li ma fhimtux.

‘Għidltek, kif ġabuna’ qalli issa bl-Ingliż.

‘Għat-tnejn li kien hawn quddiemna jaqaw?’

‘Hekk hu.  Dawk jaħdmu flimkien.  Waħda s-supervisor tal-oħra.  Fejn jaħdmu, qalulhom li se jkeċċu n-nies.  Imma għallinqas dik illum ħelsitha.’

‘Ħsibthom qed jitkellmu fuq xi relazzjoni,’ weġibtu b’nofs daħka.

‘Ħe ħe ħe.  Bħalissa aktar milli nitkellmu fuq min inħobbu, nitkellmu fuq ma’ min iħaddimna.  U nofsna qegħdin f’relazzjoni kumplikata.  Ġejna qisna dawk l-erba’ adoloxxenti li jikbtu It’s complicated fuq l-istatus tar-relazzjoni tagħhom fuq Facebook, biex ma jammettux li qegħdin waħedhom.  Id-differenza li aħna ma nammettux li qiegħda jew kważi.’

Georgiós arkelologu.  Tistenna li tiltaqa’ ma’ arkeoloġisti fil-Greċja.  Imma tistenniex li se tiltaqa’ ma’ arkeologu jaħdem fil-Greċja.  L-arkeoloġija ilha ffriżata mill-2009 – mal-ewwel kriżi li ħarġet fil-beraħ u l-gazzetti Ewropej bdew jitkellmu fuq il-Greċja aktar milli tkellmu fuq pajjiżhom stess.

Issa sar gwida indipendenti li joffri tours madwar il-parti storika ta’ Ateni b’xejn, u wara tlett siegħat li jkun għoddu nħanaq jispjega u kultant jitbaqbaq jgħidlek li jekk għoġbok, ‘napprezza tip’.

L-arkeoloġija imma ma telqitux.  U d-dilemmi li toffri l-arkeoloġija għadhom fih.

‘Tajna d-demokrazija lid-dinja u aħna konna għadna b’dittatur sal-1974.  Każ tal-iskarpan biż-żarbun imqatta’ jew każ ta’ li ma tajniex widen mill-akbar biża’ ta’ kull demokratiku – il-ħolqien tad-demagogue, dak li għalih id-demokrazija tfisser biss li jiġbed aktar nies miegħu mir-rival tiegħu.  Bħal dak li jħoss li jirbaħ l-argument meta jgħajjat aktar minn ta’ quddiemu.  U d-demagogues ħaġa waħda jġibu: korruzzjoni. 

Issa falluti.  Il-ġenerazzjoni t’issa mħassra darba għal dejjem.  U nwaħħlu f’kulħadd barra fina nfusna.  U għad għandi ħbieb li ma joħorġux jivvutaw.  Insew li idjota għalina kienet tfisser xi ħadd li ma jridx jipparteċipa fid-demokrazija.  U jekk ma tridx tipparteċipa f’demokrazija, fiex trid tipparteċipa?’

Haris għalliem tal-Ingliż.  Jaħdem fi skola tal-lingwi.  Meta tkun għalliem, bilfors trid tħallas it-taxxi.  U meta jisma’ lil Christine Lagarde tal-IMF tgħid li l-Greċja qiegħda fejn hi għax ħadd ma jħallas taxxi jħossu bħal dak li qabdu kankru mingħajr qatt ma pejjep sigarett.  Mill-2009 ‘l hawn tilef 30% tas-salarju.  Il-flett fejn joqgħod imma għallinqas ma tilfux.  Tilef biss kamartu.  Kamartu beda jikrieha fuq l-internet u hu ħa dik li kienet qabel il-kamra ż-żejda, u ġie l-mistieden f’daru stess.

‘Imma għallinqas ma ngergirx.  Hawn ħafna agħar minni.  Minn klassi ta’ erbatax, għaxra ma jaħdmux, u ġew jitgħallmu flok joqogħdu d-dar.  Uħud minnhom imma d-depression serqitilhom l-luċidità.  Jew jien m’għadniex naf nispjega bħal qabel.  Waħda minnhom.’

Fis-17 ta’ Novembru, Dimitris ħareġ mid-dar u mar jimmarċja lejn il-pjazza ta’ Syntagma biex ifakkar l-waqgħa tad-dittatorjat fl-1974.  Mexa wara l-vann bil-bandiera tas-Syriza, aktar b’vizzju milli b’konvinzjoni.

‘Kont fis-Syriza għax kien il-partit li ma jagħmilx kompromessi u issa l-mexxej tagħna qed Prim Ministru għax għamel ħafna kompromessi.  Imma forsi kont dejjem kontra l-kompromessi għax qatt ma kont veru dahri mal-ħajt.

Iż-żewġ ħuti telqu.  Wieħed Franza, wieħed l-Ingilterra.  Nimmisjahom imma naħseb li kieku qegħdin it-tlieta li aħna lura lejn id-dar ħlief niġġieldu m’aħniex.  Jien għadni ma tlaqtx.  Ix-xogħol fiss ilni li tliftu, u naħdem ftit ta’ wejter fi tmiem il-ġimgħa biss.

L-aħħar li ħriġt sew kienet l-għada tar-referendum f’Lulju u għaddiet l-Oxi – l-Le.  Dakinhar iddeċidejt li ninsa kollox , iltqajt ma’ żewġ ħbieb antiki, xtrajna ħafna alkoħol irħis u sirna żibel. L-aħħar darba li kont sirt hekk kien ħdax –il sena ilu meta rbaħna t-Tazza tal-Ewropa fuq il-Portugall.

Dakinhar l-għada qomt b’rasi qartalla ovvjament.  Imma lanqas pillola ma ħadt.  Kont biss infqajt nidħak.  Ħassejtni mimli  b’ferħ u kburija, u b’rasi għadha ttektek ftehmt ma’ sħabi biex immorru l-ajruport nilqgħu t-tim.

F’Lulju li għadda ukoll qomt b’rasi qartalla.  Imxejt sal-kċina u missieri laqgħani b’ ‘X’mort tiċċelebra?  Sibt xi xogħol?’

U wara lissinli, ‘Varoufakis irriżenja.’

U flok infqajt nidħak bħal ħdax –il sena ilu, ħarist lejn l-art għax ma flaħtx għajnejn missieri u ħassejt vojt ta’ ġiebja qoxqox.

Imxejt lejn fejn iżommu l-pirmli ż-żewġ xjuħ tiegħi, biex nibla’ waħda waħda daqslikieku kienu lakumja, imma sibtha vojta.  Il-gvern m’għadux jagħti b’xejn u l-pensjoni ma twassalx.’

Migrazzjoni

Din id-darba kuntrarju għal dak li ġara meta ospitajna lil Bush u Gorbachev konna xxurtjati għax ħarġet ix-xemx minkejja li wasalna kważi f’nofs Novembru.  Il-pajjiż deher sabiħ f’għajnejn il-barranin fuq ir-ritratti u l-filmati, qisna dak l-għarus li għamel sitt xhur ma jixrobx inbid aħmar biex snienu jidhrulu bojod fir-ritratti tat-tieġ waqt li jitbissem.  U qisu riedna wkoll infakkru li minkejja aħna Ewropej daqs min ilu ħafna aktar minna fl-Unjoni Ewropeja, aħna wkoll Mediterranji.

Nistgħu wkoll ngħidu li għadda kollox b’wiċċ il-ġid, għax barra li deherna sbieħ, għal raġunijiet li ma jitwemmnux kemm nhar l-Erbgħa u l-Ħamis filgħodu t-traffiku minkejja l-ħafna toroq magħluqa kien aħjar mis-soltu.

Imma ‘l bogħod mill-problema tant serja tat-traffiku u oħtha l-parkeġġ, kull ma baqa’ f’ħalqi togħma morra.  Jekk irnexxielu joħloq xi ħaġa dan is-summit, kien li  jqanqal il-kżenofobija fil-poplu bħal kif darba seħħ bit-theddida tal-pushback lejn il-Libja ta’ għadda ta’ immigranti sentejn ilu imma għadha tant friska fil-memorja.

Il-medja ma tafx jew ma tridx turi ż-żewġ uċuh tal-migrazzjoni.  Malta tipproduċi emigranti u għandha immigranti bħal kważi kull pajjiż ieħor.  Bħal kif kemm tesporta u kemm timporta.  F’sajf li bilkemm rajna dgħajsa waħda tidħol fi xtutna erġajna bdejna nitkellmu b‘dik il-biża’ li għandna theddida ta’ gwerra wara biebna.  L-element umanitarju jiġi nfilsat b’mod li jġegħlek taħseb li aħna l-Malta u sħabna l-Ewropej jilqgħu lill-immigrant b’sens ta’ karità u qatt ma jissemma’ l-kontribut ekonomiku li dawn in-nies jagħtu kull fejn ikunu, inkluż ovvjament f’pajjiżna.

Il-biċċa l-kbira ta’ dawk in-nies li huma tant imbeżża’ mill-immigranti Afrikani huma nies li qatt ma ltaqgħu ma’ immigrant Afrikan f’ħajjithom.  Bħal dak it-tali li jibża’ tant mill-perikli tal-pajjiżi ta’ barra għax jisma’ ħafna stejjer imma qatt ma xiref passejn ‘il bogħod mill-gżira.

It-ton użat mill-mexxejja tal-Unjoni Ewropeja lejn dawk Afrikani kien wieħed patronizzanti li jimbarazza.  Ma kienx hemm djalogu bejn in-naħa Ewropeja u dik Afrikana imma sempliċiment lekċer, ta’ xi ħadd fuq pjattaforma u ieħor fuq bank tal-iskola, oqgħodu kwieti ħa tisimgħu umbgħad ntikom il-ħelu.

Donnu ntesta li ħafna minn dawk li jterrqu d-deżert tas-Sahara u jirkbu fuq dgħajsa b’ta’ fuqhom senduqhom jagħmlu hekk biex jaħarbu minn dawn l-istess persuni.  Meta tant nisimgħu u ningħataw provi li ħafna drabi l-għajnuna li tingħata lil dawn il-pajjiżi rarament tasal fejn hemm bżonn, qed noffru lill-istess persuni ammont ta’ flus redikoli, wara li tant pajjiżi Ewropej ħasdu u serqu minn dan il-kontinent. 

Offrejna aktar inbid ħażin lil min jagħmillu ħażin l-inbid. 

Imma forsi wara li jisker bl-inbid iqum biex wara li jsawwat lil uliedu issakkarhom ġewwa u ma jiġux ħdejna.

Anatomija ta' Sparriximent

Hisham Matar, l-attur ta’ In a Country of Men u Anatomy of a Disapperance kien wieħed mill-mistednin tal-Festival Mediterranju tal-Lettaratura ta’ Malta, li ttella’ fil-Fortizza ta’ Sant’Iermu minn Inizjamed.

Fortizza tista’ toffrilek kenn u tista’ tintimidak.  Fl-intervista tiegħu ma’ Albert Gatt, Hisham mela l-bitħa enormi tal-fortizza bl-intellet tiegħu  kull min kien hemm mhux talli ħassu mkennen talli ma xtaqx joħroġ minn hemm.  Il-kitba tiegħu kważi kważi mellisija.  Kull kelma mirquma, waħda wara l-oħra, jirriflettu l-mistoqsija eterna ta’ x’sar minn missieru, li jgħix.

Hisham huwa mwieled New York.  Il-ġenituri tiegħu huma Libjani, u huwa jqis ruħu bħala Libjan.  Missieru kien dissident tar-reġim ta’ Gaddafi u ġie maħtuf snin ilu.

Wara li qrajt it-tieni ktieb tiegħu, li forsi huwa anqas ċelebri imma aktar personali, ma stajtx ma ngħix ftit aktar ħin miegħu billi nittraduċi l-ewwel kapitlu tiegħu.

Jiġuni ħinijiet meta l-assenza ta’ missieri nħossha tqila daqs li kieku hemm tifel bilqiegħda fuq sidri.  Drabi oħra bilkemm niftakar il-fattizzi ta’ wiċċu u jkolli noħroġ ir-ritratti tiegħu li nżomm f’envelop li nżomm fil-kexxun tal-komodina ta’ mas-sodda.  M’għaddietx ġurnata minn meta għosfor bħal leħħa ta’ berqa f’ċirkustanzi misterjużi li ma fittixtux, anke fl-aktar postijiet improbabbli. Kollox u kulħadd, anke l-eżistenza nnifisha saret xbiha, possibilità ta’ xebh.  Forsi din hija wara kollox id-definizzjoni ta’ dik il-kelma qsajra u llum arkajka – eleġija.

Ma narahx fil-mera, imma nħossu jiċċaqlaq, daqs li kieku qiegħed jieħu nifsijiet ‘il ġewwa għax il-qmis bilkemm tiġih.  Missieri minn dejjem kien intimament misterjuż anke meta kien preżenti.  Kważi kważi, nista’ nimmaġina kif stajna sirna llum, bħala tnejn adulti, ħbieb, imma fir-realta’ hemm xi ħaġa nieqsa.

*****

Missieri għosfor fl-1972, fil-bidu tal-vaganzi tal-Milied, meta kelli erbatax.  Mona u jien konna qed noqogħdu fil-Montreux Palace, u dak il-ħin konna qegħdin nieħdu l-kolazzjon fit-terazzin li jagħti għax- xmara Geneva, wiċċha ikħal kemxejn ċar, fuq in-naħa ta’ fejn lil hinn mill-għoljiet li jdawwruha hemm in-naħa battala tal-belt ta’ Geneva – jiena kelli tazza kbira ta’ larinġ magħsur, u hija, te iswed għadu jagħli.  Niftakarni nħares lejn il-paragliders silenzjużi suspenduti fl-arja, fuq ix-xmara nnifisha mingħajr l-iċken kurrent,  u hi ddawwar fil-paġni tat-Tribune de Genève, meta f’salt wieħed għolliet idejha ma’ ħalqha u tregħdet.

Ftit minuti wara konna fuq tren, bilkemm nitniffsu, ngħaddu l-gazzetta lil xulxin.

Mill-għassa tal-pulizija ġbarna l-ftit affarijiet ta’ missieri li tħallew fuq il-komodina.  Meta ftaħt il-borża żgħira tal-plastik stajt inxommu mat-tabakk u l-lighter. L-istess arloġġ li kien hemm fil-borża huwa bħalissa mdawwar ma’ idi, u sal-lum, wara t-tant snin li għaddew, meta nagħfas iċ-ċinga tal-ġilda ma’ mnifsejha jirnexxieli nxommu għal sekonda.

*****

Illum il-ġurnata nistaqsi lili nnifsi kemm l-istorja tiegħi kienet tkun differenti kieku idejn Mona ma kienux sbieħ, u subgħajha ħoxnin.

Għadni sa issa, tant snin wara, nisma’ l-istess frażi b’persistenza infantili, ‘Jien rajtha l-ewwel,’ li dak iż-żmien kont inħossha toqmos bħal għafrid fuq ilsieni kull meta kont naqbad lil missieri f’xi ġest ta’ pussess fuqha: subgħajh jogħdsu f’xagħarha jew idejh fuq kuxxtejha, b’dik in-naturalezza ta’ xi ħadd li jmiss widnejh f’nofs sentenza.  Kien ukoll ħa d-drawwiet tal-Punent li jżommilha idha, ibusha u jgħannaqha fil-pubbliku.  Imma hu qatt ma seta’ jidħak bija, għax bħal attur medjokri, dejjem kien jinħass inċert mill-azzjonijiet tiegħu.  Meta kien jaqbadni nħares lejh, kien iħares in-naħa l-oħra u naħlef li kont nara ħaddejh jieħdu l-kulur.  Hekk kif niftakar kemm kien jipprova titla’ ġo fiha tenerezza sewdenija, għadni sa issa nfittex simpatija sempliċi u mutwali ma’ missieri.  Ir-relazzjoni tagħna minn dejjem kellha nieqsa dak li minn dejjem kont nemmen li maż-żmien jsir possibbli, forsi wara li sirt raġel jew wara li jiena stess insir missier: tip ta’ emozzjoni elokwenti u faċli.  Imma llum il-ġurnata d-distanza ta’ bejnietna li ddettat l-interazzjonijiet ta’ bejnietna u qatgħet qasma silenzjuża bejnietna għadha tifformah fi ħsibijieti.

Poesía Flamenco

Xi kultant tisma’ kanzunetta b’lingwa sa dakinhar aljena għalik u ssaħħrek.  Forsi għax il-mużika hija l-aktar lingwa universali li qatt eżistiet,  l-lirika awtomatikament issir sekondarja.  Imma wkoll xi kultant leħen il-kantant bil-kliem li inti ma tifhimx jista’ xorta waħda jqajjem emozzjonijiet ġo fik.

Ilbieraħ ġrali hekk, f’kuntest li daqs kemm hu differenti huwa paralelli ma’ hekk.  Mort għal Poesía Flamenco ġewwa il-Kavallier ta’ San Ġakbu, l-belt Valletta.  Jiena rarament rajt żifniet ta’ flamenco, u ż-żfin inġenerali ma nifhmux daqs kemm fekruna qatt ma’ tista’ tifhem  kif tħossok meta sa fl-aħħar titlaq basket tqil minn fuq dahrek.

Kont qed nibża’ li sejjer nara dramm bil-Grieg.

Imma rrealizzajt li l-passjoni ta’ xi ħadd f’arti, hi x’tip hi, malajr tiżboq kull ħajt li jista’ jkun hemm.  Fl-intimità tat-teatru tal-Kavallier ta’ San Ġakbu, dwew f’widnejja l-versi ta’ Norbert Bugeja u Walid Nabhan u għajnejja teptpu mill-anqas biex ma nitlef xejn milli kien għaddej quddiemi.

Hu privileġġ li tara artisti bilkemm żewġ metri ‘l bogħod minnek jinħallu fl-arti tagħhom. 

It-tapping li sar miż-żeffiena ħoloq ħoss isbaħ minn ta’ tanbur, it-tbissim fuq wiċċ iż-żeffiena u f’mumenti oħra d-dieqa mżewwġa mal-movimenti tagħhom għamlu l-esperjenza kollha awtentika.

Spanja hija sempliċiment ftit aktar minn sagħtejn ajruplan ‘il bogħod minna, imma minkejja dan, il-prossimità li nħossu bejnietna mhix daqstant reċiproka.  Iżda lbieraħ t-teatru ta’ San Ġakbu, twaqqgħet fruntiera f’moħħ ħafna li kienu hemm, u ħassewhom Spanjoli daqs il-bandiera ħamra u safra.